آتشفشان

از تجمع مواد آتشفشانی در سطح زمین ، کوههای آتشفشانی حاصل میشوند. در اکثر کوههای ناشی از چین خوردگی نیز میتوان آثار فعالیتهای آتشفشانی متعددی را مشاهده کرد، مثلا در کوههای آند طبقات ضخیمی از سنگهای آتشفشانی وجود دارد، اما مقصود از کوههای ناشی از فعالیتهای آتشفشانی ، آنهایی است که منحصرا توسط آتشفشانها بوجود آمدهاند. قسمت اعظم کوههای ناشی از آتشفشان در زیر دریاها قرار دارند که در بعضی موارد (مثل کوههای هاوایی) قله کوه از آب بیرون آمده است، ولی در اکثر حالات، تمامی رشته کوهها در زیر آب واقع شده است.

نوع بخصوصی از کوهها آتشفشانی به نام قوسهای جزیرهای خوانده میشود. تحت این نام رشته کوههایی متشکل از آندزیت و بازالت جای میگیرند که طولشان گاهی به 2000 کیلومتر و بیشتر نیز میرسد و جزایری را تشکیل میدهند. کوههای آتشفشانی در خشکی نادر است. مثلا در ایالات متحده آمریکا ، تنها کوههای کاسکاد (Cascade) از این نوعاند. این رشته کوهها از آتشفشانهای متعددی تشکیل شده که جنس گدازه آنها آندزیت است و در طول بیش از 900 کیلومتر گسترش دارند. نوع فعالیتهای آتشفشانی باعث بوجود آمدن انواع مختلفی از کوههای آتشفشانی میشود که عبارتند از :

آتشفشانهای سپری

آتشفشانهای سپری حاصل فعالیتهای آتشفشانهای ساکت و آرام میباشد. به صورتی که مواد مذاب و گدازه از دهانه آتشفشان خارج شده و در سطح زمین پخش میشود. مخروط حاصل از این نوع آتشفشانها کم ارتفاع میباشد. شیب آنها نیز کم بوده و بندرت از 10 درجه بیشتر خواهد بود. ترکیب این نوع آتشفشانها بازالتی میباشد.

آتشفشانهای ولکانو

این نوع آتشفشانها ترکیب ریولیتی یا آندریتی داشته و از نوع انفجاری میباشند. در این آتشفشانها ارتفاع مخروط حاصله به دلیل بالا بودن گرانروی گدازهها و همچنین انفجاری بودن آنها زیاد بوده و شیب آنها نیز تند میباشد. این نوع آتشفشانها از مواد پروکلاستیکی ساخته میشوند. دهانه آتشفشانها بدلیل بالا بودن میزان چسبندگی مواد ، مسدود شده و با بالا رفتن فشار منفجر شده و مواد پروکلاستیکی آزاد میشوند.

آتشفشانهای مرکب

این نوع اتشفشانها معمولا دارای شیب تند و حدود 20 الی30 درجه بوده و با خروج متناوب گدازههای روان و مواد پروکلاستیک ساخته میشوند. ترکیب این نوع آتشفشانها ریولیتی-آندریتی بوده و بخاطر چسبندگی مواد در حرکت آرام خود مواد در دامنه ها منجمد میگردد و باعث مسدود شدن دهانه آتشفشان میگردد. در حین فعالیت

را به بیرون پرتاب میکند و فشار به حدکافی میرسد,دهانه اتشفشان منفجر شده ومواد پروکلاستیکی قبلی را می پوشاند.

شکل (8): تقسیم سنگ کره به چند صفحه و جابجایی آنها طی میلیونها سال(بالا) 300 میلیون سال پیش،(وسط) 60 میلیون سال پیش،(پایبن) 2 میلیون سال پیش.

یکسری رشته کوههای آتشفشان در زیر اقیانوسها مواد مذاب را از قسمت بالای گوشته در سطح این صفحهها تخلیه می کنند (پشتههای اقیانوسی) از طرف دیگر صفحههای کهنه از مناطقی به نام مه شیار یا دراز گودال به زیر صفحههای دیگر فرورانده می شوند و در قسمت گرم تر گوشته هضم شده و برای بازسازی آماده می شوند. رشته کوههای بزرگ آتشفشانی را پشته می نامند. حالا یک برشی معنی دار از زمین با توصیفی که از صفحه ای در نظر گرفتن سنگ کره بیان شده می توان تجسم کرد(شکل 10)

.

شکل ( 10 ): برشی از زمین که نشاندهنده چگونگی حرکت سنگ کره، تشکیل و انهدام آن .

در این مقطع صفحههای زیر اقیانوس ها دارای ضخامت کمتری می باشند و زیر قارهها ضخامت بیشتری دارند. وسط اقیانوس پشته، که همان زنجیره آتشفشانهای کف اقیانوسها می باشد، نشان داده شده است. پیکانها جهت عبور مواد مذاب و بازسازی کف اقیانوسها را نشان می دهد. پوسته اقیانوسی بازسازی شده قسمت انتهایی را به زیر صفحههای دیگر رانده است. به این ترتیب مشاهده می شود که پوسته متحرک است و تحول پیدا می کند. آنچه که گفته شد امروزه به عنوان نظریه زمین ساخت صفحه ای برای توجیه چگونگی شکل گیری سطح زمین به صورت کنونی مورد قبول می باشد.
منش این حرکتها زبانه حرارتی است که از درون زمین و از اعماق گوشته صادر می شود. این زبانهها موقعیت ثابتی دارند. برای مثال اگر پیکانهایی که در امتداد شعاع عمود بر پوسته پشته شرق اقیانوس آرام کشیده شده را یک زبانه فرض کنید، موقعیت این زبانه در درون زمین همواره ثابت است. یکی از این زبانهها در حال حاضر زیر جزیرههاوایی در اقیانوس آرام قرار دارد(شکل 11).

شکل (11): حضور یک لکه داغ ثابت در زیر جزیرههاوایی.

در جاهای دیگر نیز این زبانهها با پوسته برخورد می کنند. این جایگاهها را که محل برخورد زبانه گرمایی با پوسته می باشد، لکه داغ می گویند. آتشفشانهای زیرآبی که در کف اقیانوسها فعالیت می کنند سبب به وجود آمدن جزیرههایی می شوند که کم کم از زیر آب بیرون می ایند ویک مجمع الجزایر( چندین جزیره) را تشکیل می دهند. مثل جزیرههایی که در وسط اقیانوس آرام به نام جزیرههای هاوایی تشکیل شده است(شکل 12). رشته جزیرههای هاوایی و جزیرههای قدیمی تر در یک عکس هوایی گرفته شده توسط ماهواره مانند یک رشته مهره تسبیح به نظر می ایند.

شکل (12): جابجایی صفحه روی لکه داغ باعث به وجود آمدن رشته جزیرههای هاوایی شده است.

همه این جزیرهها در چندین صدهزارسال گذشته آتشفشانی بوده اند ولی حالا خاموش هستند. به طرف جزیرههای فعلی هاوایی سن این جزیرهها کمتر می شود. این موضوع با بررسی سنگواره مرجانها و سایر جانوران قابل تشخیص است. وقتی به جزیره اصلی هاوایی می رسیم می بینیم فعال است و آتشفشانها هر چند گاه یکبار فوران می کنند(شکل 13). پس این طور نتیجه گرفته می شود که صفحه اقیانوس آرام که در روی زبانه واقع شده و فعلاً محل لکه داغ درموقعیت این آتشفشان می باشد، در زمانهای دور در وضعیتی بوده که جزیره همسایه آن در بالای لکه داغ واقع بوده است و در زمانهای دورتر، مثلاً چند میلیون سال پیش، جزایر دیگر. بنابراین صفحه اقیانوس آرام بر روی موقعیت لکه داغ در امتداد مسایری که این جزایر مرجانی را به هم وصل می نماید. حرکت کرده است. برای اینکه این موضوع را بهتر درک کنید، اگر یک شمع روشن کنید و یک صفحه کاغذ را با فاصله اندکی بر روی آن قرار دهید و کمی نگهدارید لکه سوختگی بر کاغذ آشکار می شود. سپس آن را دریک جهت معین حرکت دهید و باز کمی نگهدارید، لکههای سوختگی را با آن جزیرهها مقایسه کنید در این صورت وضعیت نهایی که بر روی شعله شمع قرار دارد موقعیت آتشفشان فعال فعلی هاوایی را نشان می دهد.

شکل (13): فعال بودن آتشفشان هاوایی بر اثر حضور لکه داغ در زی

تا اینجا هر چه گفته شد را جمع بندی می کنیم: سایره زمین سایره ای است فعال از درون به بیرون شامل هسته درونی، هسته بیرونی، گوشته و پوسته می باشد. پوسته و قسمت سخت بالایی گوشته سنگ کره ای است که به قطعههای نامساوی تقسیم شد و همه آنها در روی مذاب کره به گونه ای شناور هستند. چرخههای حرارتی متعددی در داخل گوشته مرتب در چرخش می باشند. زبانههای حامل حرارت از ژرفای گوشته به سوی پوسته وجود دارد. هر چه این زبانهها به پوسته برخورد می کنند، لکه داغ نامیده می شود، این محلها محل فعالیت آتشفشانها می باشند. با مطالعه جزیرههای آتشفشانی مربوط به زمانهای دور زمین شناسی معلوم شده است که محل این جزیرهها از محل لکه داغ دور شده و این دلیلی است که پوسته زمین دارای حرکت است. می توان نتیجه گرفت که این حرکت سبب تراکم انرژی در سنگها شده و در نهایت سبب شکستن سنگ و رها شدن انرژی می شود.
از طرف دیگر دیدیم که قسمت بالایی گوشته حالت خمیری داشته و در آنجا حرارت زیاد است و سنگهای مذاب از درز و شکافهای پوسته، باز هم به سبب انرژی گرمایی، به سوی سطح زمین راه پیدا می کند که این پدیده را آتشفشان می نامند. بنابراین زمانی که این مواد مذاب(ماگما) سنگها را در مسایر خود تحت فشار قرار می دهند، سنگها شکسته شده و انرژی را آزاد می نماید.
بالاخره، می توان گفت که در زیر پوسته غارها و حفرههای آهکی عظیم نیز وجود دارند. اگر به سبب اضافه شدن بار یا هر علت دیگری سقف آنها فرو بیافتد این ریزش سبب تکان و انتشار انرژی می شود. پس علاوه بر جنبش پوسته که سبب چین خوردن کوه زایی و شکستن سنگها می شود، عبور ماگما و ریزش سقف غارها نیز می توانند انرژی فراهم شده در پوسته را رها سازند.

مغز انسان...